logo
logo
logo

شعر و ضرباهنگ

 

کودکان ذاتا به شعر و ضرباهنگ علاقه دارند. شعر برای کودک، تجسم حرکت و پیوندهای آوایی است و کودکان قادر به حفظ، درک و انس با شعر هستند. هر کلام آهنگین که در جریان بازی، قصه یا نمایش ارائه شود، به مراتب تأثیر بیش تری خواهد گذاشت.

ویژگی های شعر کودکان

۱. سادگی و روانی: شعر کودک باید ساده، روان و قابل فهم برای ردهی سنی مورد نظر باشد. کلمه ها باید از واژگان پایه ی مخصوص گروه سنی باشند و دارای مفاهیم انتزاعی و دور از ذهن و فهم کودک نباشند.

۲. کوتاهی: اشعار باید کوتاه باشند. اشعار چهار پاره و سه پاره برای انتقال مفاهیم مناسب اند، اما از نظر تثبیت ذهنی و تکرار کودکان دشوار می باشند.

۳. ریتم و وزن: داشتن قافیه و ردیف برای کودکان ویادگیری آن ها اهمیت بسیار دارد. هرچه حروف مشترک در دو کلمه ی هم قافیه بیشتر باشد، برای کودک مناسب تر است مثل کوشیدم، نوشیدم. بهترین وزن شعر برای کودکان وزن َهجایی است که در اشعار مردمی، فولکلوریک و عامیانه اصطلاحا ً به آن ها «فهلویات»می گو یند،دیده می شود. تمام بازی های آهنگین و قصه ترانه ها به صورت هجایی هستند. مثل:

دویدم و دویدم / سرکوهی رسیدم.

ریتم این نوع شعرها تندتر بوده، دارای ضرباهنگی هستند که کودکان را در یادگیری آن ها یاری می دهد.

۴. واج گرایی: تکرار یک حرف در یک یا چند عبارت شعری آن را گوش نوازتر کرده، باعث یادگیری بهتر کودکان می شود. مثل: شاخه ها به شکوفه نشسته اند. (تکرار واج ش)

واج گرایی و واج آرایی از رایج ترین آرایه های اشعار ریتمیک و اشعار کودکان است.

۵. تکرار و بازی های کلامی: تکرار کلمه ها یا عبارت هایی که تأثیر و گیرایی موسیقیایی شعر را بیشتر می کند. این روش در ترانه بازی های کودکان از گذشته های دور رایج بوده است مثل: «بارون میاد شر و شر و  شر» و یا «گل اومد و گل اومد»

هر چه گروه سنی مخاطب شعر کمتر باشد، تکرار و بازی های کلامی کاربرد بیشتری خواهد داشت. بازی های کلامی، حس و ذهن کودک را به محور و هدف اصلی شعر می پیوندد و در جلب توجه کودکان بسیار مؤثر است.

۶. تشبیه: در شعر کودک، هر دو بخش تشبیه، یعنی موضوع تشبیه و وجه تشبیه باید برای کودکان قابل درک و تجسم باشد، یعنی هر دو بخش حسی باشند مثل:

«خندید مثل خورشید                 ماه یه دفعه خوابید»

7. تشخیص: تشخیص نوعی استعاره است که در شعر کودک کاربرد فراوان دارد، تشخیص در شعر کودک غالبا به صورت بخشیدن شخصیت انسانی به گیاهان، جانوران و اشیاء صورت می گیرد، مثلا ً وقتی می گوییم:

«درخت توی باغچه، لباس سبز تنش کرد.»  به درخت صفت انسانی لباس پوشیدن داده شده است و باعث تقویت قوه ی تخیل در کودکان می شود.

8. زبان: زبان شعر کودک باید کودکانه باشد. اشعاری که دارای کلمات مخفف مثل «ار» به جای «اگر» هستند برای کودکان مناسب نمی باشند. واژگان زبان مورد استفاده برای کودکان باید مطابق با کلامی باشند که کودک در زندگی و محیط با آن ها آشناست. به عنوان مثال واژه هایی چون فروهشته یا کلمات قدیمی چون داروغه و گزمه در اشعار کودکان مناسب نیستند. شعر کودک بهتر است به زبان گفتار نزدیک باشد. مثل:

«چه دکمه ی قشنگی رو ی لباس من هست                  مامان می گه همیشه دکمه ها رو باید بست»

9. برخورداری از منطق: برخلاف باور مرسوم، ذهن کودکان بشدت منطق گراست. بنابراین استفاده از اشعاری که با منطق همخوان نیستند، در جذب کودکان ناتوان خواهدبود. مثلا ً اگر در یک شعرگفته شود

«ِورد زبان من هست» و واقعا این اتفاق نیفتد یا امکان وقوعش نباشد،شعر بار یاددهی خود را از دست می دهد.

انواع شعر کودک

ترانه بازی: مثل اتل متل توتوله

ترانه نوازش: مثل دس دسی باباش می یاد

ترانه نیایش: مثل خورشید خانوم آفتاب کن

ترانه آموزش: مثل من دو دست دارم      هر دو توانا

ترانه مناسبت: مثل بازم دوباره نوروز اومده

ترانه قصه: مثل دویدم و دویدم سرکوهی رسیدم

لالایی ها: مثل گلپونه

چیستان ها: بالاش سنگ و پایین سنگ، بالاش دو سوراخ تنگ، وسط قالی کرمون، نقشش طاق سلیمون (دهان)

هیچانه ها: اشعار بی معنی اما پر نشاط مثل دور و دور و دور سور و سور و سور . مصراع (اتل متل توتوله) هم هیچانه محسوب می شود.

دو نکته ی مهم در استفاده از شعر در پیش دبستان

1. افعال، صفات و احساسات منفی مثل خشونت، آزار دیگران، بدبینی، دروغگویی، اخلاق و رفتار ناپسند نباید در شعر مورد استفاده قرار گرفته باشد.

2. مربیان پیش دبستانی باید دقت کنند که در اشعار مورد استفاده لقب گذاری، تمسخر و تحقیر یک صفت یا ویژگی غالبا ظاهری که ممکن است باعث رنجش کودک یا استفاده ی نادرست از شعر برای انتقال لقب به کودکی در پیش دبستان گردد،نباشد. مثل: گنده و تپل، عینکو، مو وزوزی و …خصوصا در شرایطی که شخصیت شعر دارای اسم خاص و معمول بین کودکان باشد.

تشویق کودکان به سرودن شعر

یکی از مهم ترین فعالیت هایی که مربیان می توانند با انجام آن در رشد کلامی و ادبی کودکان تأثیر به سزایی بگذارند، سرودن شعر گروهی است. در این فعالیت، ضمن آشناسازی کوکان با قافیه های ساده اشعاری ساخته می شود که هم در برگیرنده حس و حال کودکان است و هم تلاش گروهی آن ها را برای سرودن قطعه ی آهنگین کوتاه نشان می دهد.

استفاده از تصاویر می تواند در هدایت ذهنی کودکان مؤثر باشد. مثل: مربی مصراع اول یا عبارت آغازین را شروع می کند:

«خدای خوب و مهربون» و سپس با اشاره، کودکان را در سرودن مصراع بعدی یاری می دهد. «توی زمین و آسمون» (توسط کودکان گفته میشود)

و یا:

نگاه بکن به …….. (تصویر خانه به کودکان نشان داده می شود)              ….. (تصویر گل به کودکان نشان داده می شود) داره و …… (تصویر پروانه به کودکان نشان داده می شود)

«نگاه بکن به خونه                                                                        گل داره و پروونه

 
شعرسازی گروهی، می تواند باعث کشف استعدادهای ادبی نهفته در کودکان نیز بشود.

 

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به بالای صفحه بردن